قاضی کشیک کیست؟ وظایف او چیست و مواد قانونی مرتبط کدامند؟
در این مقاله به بررسی مفهوم قاضی کشیک، وظایف او و مواد قانونی مرتبط میپردازیم. همچنین تفاوت بین پروندههای کشفی (جرایم غیرشکایتی) و شکایتی را توضیح میدهیم.
رسیدگی در دادسرا دارای ضوابط و احکام خاصی است. یکی از این ویژگیها، رسیدگی به پروندههایی است که حتی بدون شکایت شاکی (جرایم غیرشکایتی یا کشفی) تحت شرایطی در دستور کار قرار میگیرند. برخی مجرمان تصور میکنند با ارتکاب جرم در ساعات غیراداری یا تعطیلات، در صورت دستگیری سریع آزاد میشوند، اما این باور اشتباهی است. قانونگذار برای چنین مواردی پیشبینیهای دقیق کرده و قاضی کشیک را برای رسیدگی فوری در خارج از ساعات اداری تعیین نموده است.
قاضی کشیک کیست؟
قاضی کشیک، قاضیای است که در ساعات غیراداری (شبها، تعطیلات و روزهای غیرکاری) در دادسرا حضور دارد یا در دسترس است تا به امور فوری قضایی رسیدگی کند. این نهاد بر اساس دستورالعملهای قوه قضائیه و قانون آیین دادرسی کیفری تشکیل میشود تا شکایات ضروری، گزارشهای ضابطان دادگستری و اقدامات فوری (مانند بررسی تحتنظر قرار گرفتن متهم یا پذیرش وثیقه) انجام شود.
وظایف اصلی قاضی کشیک
- پذیرش و پیگیری شکایات کتبی و شفاهی فوری در خارج از ساعات اداری.
- بررسی وضعیت متهمانی که خارج از وقت اداری تحتنظر قرار گرفتهاند و اتخاذ تصمیم قانونی (مانند حضور در محل اگر لازم باشد).
- صدور دستورات قضایی فوری مانند جلب، تودیع وثیقه یا کفالت حتی در ساعات غیراداری.
- نظارت بر اقدامات ضابطان دادگستری در موارد ضروری.
- رسیدگی به امور فوری مرتبط با دادسرا، دادگاه کیفری و در برخی موارد دادگاه حقوقی.
هر واحد کشیک معمولاً شامل یک قاضی، یک کارمند اداری با تجربه و یک کارمند پشتیبانی است.
مواد قانونی مرتبط با قاضی کشیک
قاضی کشیک مستقیماً در قانون آیین دادرسی کیفری (مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات بعدی) پیشبینی شده است. مهمترین مواد عبارتند از:
- ماده ۴۷: اگر فردی خارج از وقت اداری به دلیل جرم تحتنظر قرار گیرد، باید حداکثر ظرف یک ساعت به دادستان یا قاضی کشیک اطلاع داده شود. قاضی کشیک مکلف است موضوع را بررسی کند و در صورت نیاز با حضور در محل، اقدامات قانونی انجام دهد.
- ماده ۲۵۰ (تبصره): مرجع صادرکننده قرار تأمین (یا قاضی کشیک) مکلف است در هر زمان (حتی خارج از وقت اداری) کفالت یا وثیقه را در صورت وجود شرایط قانونی بپذیرد.
- مواد دیگر مرتبط: مواد ۶۹، ۹۵، ۱۸۶ و ۲۲۶ قانون آیین دادرسی کیفری که بر پذیرش شکایات در تمامی اوقات و انجام اقدامات فوری تأکید دارند.
این مقررات بر اساس دستورالعمل فوریتهای قضایی قوه قضائیه اجرا میشود.
تفاوت پرونده کشفی و شکایتی
در نظام قضایی ایران، جرایم به دو دسته تقسیم میشوند:
- پروندههای شکایتی: جرایمی که برای شروع تعقیب نیاز به شکایت شاکی خصوصی دارند (جرایم قابل گذشت مانند توهین یا ضرب و جرح ساده). بدون شکایت شاکی، دادسرا نمیتواند تعقیب کند مگر در موارد استثنایی.
- پروندههای کشفی (غیرشکایتی): جرایمی که جنبه عمومی دارند و دادسرا (دادستان) حتی بدون شکایت شاکی، موظف به کشف جرم و تعقیب متهم است (جرایم غیرقابل گذشت مانند قتل، سرقت عمده، مواد مخدر یا جرایم علیه امنیت). این پروندهها بر اساس گزارش ضابطان یا کشف مستقیم آغاز میشوند.
دادسرا در هر دو نوع پرونده تحقیقات مقدماتی انجام میدهد، اما در پروندههای کشفی، نقش دادستان و ضابطان پررنگتر است.
وظایف قاضی کشیک
قاضی کشیک مسئول رسیدگی به امور فوری قضایی در خارج از ساعات اداری (شبها، تعطیلات رسمی و روزهای غیرکاری) است. مهمترین وظایف او عبارتند از:
۱. رسیدگی به شکایات فوری
قاضی کشیک موظف است به شکایات ضروری و فوری مراجعهکنندگان که جنبه فوریت دارند، رسیدگی کند. این شکایات میتوانند به صورت کتبی یا شفاهی ارائه شوند و قاضی کشیک باید اقدامات لازم قضایی را انجام دهد.
۲. بررسی گزارشهای ضابطان دادگستری
در صورتی که مأموران نیروی انتظامی یا سایر ضابطان دادگستری در ساعات غیراداری یا تعطیلات، گزارشی از وقوع جرم ارائه دهند یا متهمی را دستگیر و تحت نظر قرار دهند، قاضی کشیک موظف است:
- موضوع را فوراً بررسی کند.
- در صورت لزوم، شخصاً در محل حضور یابد.
- تصمیم قانونی اتخاذ نماید (مانند تأیید تحت نظر ماندن، صدور قرار تأمین یا دستور آزادی).
این وظیفه بر اساس ماده ۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری الزامی است.
۳. رسیدگی به امور فوری حقوقی
قاضی کشیک در برخی موارد مجاز به رسیدگی به پروندههای فوری حقوقی نیز هست. از جمله:
- جلب محکومعلیه در پروندههای مالی: طبق ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، اگر محکومعلیه (بدهکار) در ساعات غیراداری جلب شود، قاضی کشیک مسئول بررسی و تعیین تکلیف او (مانند پذیرش وثیقه یا کفالت) است.
- سایر امور فوری حقوقی که طبق دستورالعملهای قوه قضائیه در حوزه کشیک قرار میگیرد.
۴. تعیین تکلیف در جرایم سنگین یا فوتهای مشکوک
در مواردی مانند:
- وقوع قتل یا فوت مشکوک،
- جلب متهمان یا محکومان در ساعات غیراداری،
قاضی کشیک مسئول نظارت بر اقدامات اولیه، صدور دستورات لازم (مانند معاینه جسد، تحقیقات فوری یا قرار تأمین) و تعیین تکلیف افراد جلبشده است.
۵. پذیرش قرار تأمین در هر زمان
بر اساس تبصره ماده ۲۵۰ قانون آیین دادرسی کیفری، قاضی کشیک (یا مرجع صادرکننده قرار) مکلف است در هر ساعت از شبانهروز، وثیقه یا کفالت معتبر را بپذیرد و دستور آزادی متهم را صادر کند.
در مجموع، نهاد قاضی کشیک برای جلوگیری از توقف روند عدالت در ساعات غیراداری طراحی شده و تضمین میکند که حقوق شهروندان و الزامات قانونی حتی در تعطیلات و شبها رعایت شود. این وظایف بر اساس قانون آیین دادرسی کیفری و دستورالعمل فوریتهای قضایی قوه قضائیه اجرا میشوند.
توصیه نهایی
نهاد قاضی کشیک یکی از هوشمندانهترین پیشبینیهای قانونگذار در نظام قضایی ایران است که مانع از سوءاستفاده مجرمان از ساعات غیراداری و تعطیلات میشود. وجود این قاضی تضمین میکند که عدالت در هیچ لحظهای متوقف نشود و حقوق شهروندان (چه شاکی و چه متهم) در تمام اوقات حفظ گردد.
توصیه مهم به شهروندان:
- اگر در ساعات غیراداری (شب، تعطیلات رسمی یا جمعهها) با جرم یا حادثهای مواجه شدید، بلافاصله با پلیس ۱۱۰ تماس بگیرید. ضابطان شما را به دادسرای کشیک یا قاضی کشیک هدایت خواهند کرد.
- متهمان و خانوادههای آنها نیز بدانند که امکان تودیع وثیقه یا کفالت در هر ساعت از شبانهروز وجود دارد و نیازی به انتظار تا صبح روز کاری نیست.
- در امور مالی (مانند جلب بدهکار)، طلبکاران میتوانند حتی در تعطیلات اقدام به جلب کنند و قاضی کشیک وضعیت را بررسی خواهد کرد.
- بهترین اقدام: همیشه با یک وکیل یا مشاور حقوقی مشورت کنید تا از حقوق خود بهطور کامل آگاه شوید و از اشتباهات احتمالی جلوگیری شود.
عدالت خواب ندارد؛ قاضی کشیک نماد این واقعیت است.
سوالات متداول
۱. آیا قاضی کشیک در همه دادسراها وجود دارد؟ بله، در اکثر حوزههای قضایی کشور (بهویژه مراکز استانها و شهرهای بزرگ) واحد کشیک دادسرا فعال است. در مناطق کوچکتر ممکن است قاضی کشیک بهصورت تلفنی یا با حضور در محل خاص در دسترس باشد.
۲. آیا میتوان مستقیماً به قاضی کشیک مراجعه کرد؟ بله. شهروندان میتوانند در ساعات غیراداری مستقیماً به دادسرای کشیک مراجعه کنند و شکایت فوری خود را مطرح نمایند. معمولاً تابلوها و راهنماییهای لازم در ورودی دادسرا وجود دارد.
۳. قاضی کشیک تا چه ساعتی فعال است؟ کشیک معمولاً از پایان ساعت اداری (حدود ۱۴ یا ۱۵) تا شروع ساعت کاری روز بعد و همچنین تمام ایام تعطیل رسمی و جمعهها ادامه دارد.
۴. آیا قاضی کشیک میتواند حکم بازداشت صادر کند؟ بله، در موارد فوری و ضروری، قاضی کشیک صلاحیت صدور قرار تأمین کیفری (از جمله بازداشت موقت در شرایط قانونی) را دارد.
۵. اگر وثیقه آماده کنیم، آیا در شب هم میتوان متهم را آزاد کرد؟ بله. طبق تبصره ماده ۲۵۰ قانون آیین دادرسی کیفری، قاضی کشیک موظف است در هر زمان وثیقه یا کفالت معتبر را بپذیرد و دستور آزادی صادر کند.
۶. آیا قاضی کشیک به پروندههای حقوقی هم رسیدگی میکند؟ فقط در موارد فوری مانند جلب محکومعلیه مالی (طبق ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی) یا سایر امور فوری که در دستورالعملهای قوه قضائیه مشخص شده است.
۷. اگر پلیس متهمی را شب دستگیر کند، حداکثر تا کی میتواند او را نگه دارد؟ طبق ماده ۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری، حداکثر ۲۴ ساعت فرصت دارند تا وضعیت را به قاضی کشیک گزارش دهند و تصمیم قانونی گرفته شود.
