پاسخ کوتاه: خیر، در اکثر دعاوی حقوقی و کیفری، حضور وکیل در دادگاه الزامی نیست. اما در برخی جرائم بسیار مهم و خاص، قانون حضور وکیل را اجباری کرده و دادگاه بدون وکیل حق برگزاری جلسه ندارد.
در نظام قضایی ایران، مطابق اصل ۳۵ قانون اساسی و ماده واحده قانون انتخاب وکیل توسط اصحاب دعوا (مصوب ۱۳۶۹ مجمع تشخیص مصلحت)، داشتن وکیل حق طرفین دعواست، نه تکلیف آنها. به این معنا که:
شما میتوانید خودتان بدون وکیل از دعوایتان دفاع کنید
دادگاهها موظف به پذیرش وکیل هستند، اما اگر وکیل نداشته باشید، جلسه دادگاه برگزار میشود
موارد الزامی بودن حضور وکیل:
حضور وکیل فقط در جرائم خاص با مجازات سنگین اجباری است. این موارد عبارتند از:
۱. جرائم دادگاه کیفری یک
بر اساس ماده ۳۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری، در جرائمی که در صلاحیت دادگاه کیفری یک است (مشتمل بر بندهای الف، ب، پ، ت ماده ۳۰۲)، حضور وکیل الزامی است :
بند نوع جرم مصداق
الف مجازات سلب حیات قتل، اعدام، قصاص نفس
ب حبس ابد
پ قطع عضو یا جنایت عمدی با دیه نصف دیه کامل یا بیشتر
ت مجازات تعزیری درجه سه و بالاتر
تأکید ویژه: در این جرائم، اگر متهم وکیل نداشته باشد، دادگاه مکلف است وکیل تسخیری برای او تعیین کند. تشکیل جلسه دادگاه بدون حضور وکیل ممنوع است و رأی صادره در دیوان عالی کشور نقض میشود .
۲. جرائم مواد مخدر
بر اساس تبصره ۱ ماده ۲۲ قانون مبارزه با مواد مخدر و رأی وحدت رویه قضایی، در جرائمی که مجازات آنها اعدام یا حبس ابد است، حضور وکیل (تعیینی یا تسخیری) حداقل در یک جلسه دادرسی الزامی است .
نمایۀ عملی: در رأی شماره ۹۴۰۹۹۸۰۹۲۵۹۰۰۳۹۱ دیوان عالی کشور، رأی اعدام یک زن به دلیل عدم حضور وکیل تسخیری در جلسه دادگاه نقض شده است .
۳. مرحلۀ تحقیقات مقدماتی (با محدودیت)
در مرحلۀ تحقیقات (بازجویی اولیه)، داشتن وکیل در جرائم مستوجب مجازات سلب حیات یا حبس ابد اجباری است .
نکته مهم تبصره ماده ۴۸: در جرائم علیه امنیت و جرائم سازمانیافته، وکیل باید از میان وکلای مورد تأیید رئیس قوه قضائیه انتخاب شود .
جرایمی که حضور وکیل الزامی نیست:
در تمامی جرائم دیگر، از جمله موارد زیر، الزامی به داشتن وکیل نیست و شخص میتواند بدون وکیل از خود دفاع کند :
سرقت (غیر از موارد منجر به حد)
جعل و استفاده از سند مجعول
کلاهبرداری
خیانت در امانت
ضرب و جرح عمدی با دیه کمتر از نصف دیه کامل
رابطه نامشروع
تخریب
آدمربایی (در برخی درجات)
🔴 هشدار: الزامی نبودن وکیل به معنای بینیازی از وکیل نیست. دفاع تخصصی نیازمند دانش حقوقی است و آمار نقض آراء در دیوان عالی کشور نشان میدهد که بسیاری از محکومیتها ناشی از فقدان وکیل است .
📌 خلاصه و جمعبندی نهایی
| وضعیت | نوع دعوا | تکلیف دادگاه |
|---|---|---|
| ✅ الزامی | جرائم دادگاه کیفری یک (قتل، اعدام، حبس ابد، قطع عضو، تعزیر درجه ۳+) | اجباری – باید وکیل تعیین کند |
| ✅ الزامی | مواد مخدر با مجازات اعدام یا حبس ابد | اجباری – حداقل یک جلسه |
| ❌ غیر الزامی | سایر جرائم کیفری | اختیاری |
| ❌ غیر الزامی | تمام دعاوی حقوقی (ملکی، خانواده، قراردادها) | اختیاری |
